SOS Bushmen

De regering van Botswana probeert de laatste bosjesmannen met dwang te verwijderen uit het gebied waar ze al millennia wonen: de Kalahari-woestijn. Er dreigt alweer een inheemse cultuur te verdwijnen, stelde Europees parlementslid Nelly Maes ter plaatse vast.

'De Basarwa-bosjesmannen in Metsiamanong en Kugama, twee van de nog resterende nederzettingen, vertelden me dat de regering in februari van dit jaar hun waterpompen kwam wegnemen en de radio-ontvangers vernietigde, die ze hadden gekregen van de ngo Survival International. De meeste bewoners werden daarna weggevoerd. In Metsiamanong duwden de soldaten bovendien de reservetank met 200 liter water om, net op het moment dat een oude man er ziek was." Dat zegt Tine Miet Van Maele, medewerker van Europees parlementslid Nelly Maes (Spirit). Ze reisde urenlang over de stoffige pistes van de Kalahari om de situatie met eigen ogen te bekijken. "In Metsiamanong houden nog zo'n dertig bosjesmannen stand. Ze zijn militant en wensen hun gebieden absoluut niet in de steek te laten." Volgens Van Maele blijven er op zijn minst nog 50 bosjesmannen in het wildpark van de centrale Kalahari, de regering houdt het op 17.

De bosjesmannen behoren tot de steeds schaarser wordende groep van jager-plukkers. Ze wonen al vele millennia in de Kalahari en waren er de eerste bewoners. In Zuid-Afrika werden sommige landrechten van de Khomani-bosjesmannen intussen wel erkend. In Botswana lijkt de regering er echter alles aan gelegen om de Basarwa zo snel mogelijk tot de laatste man uit het wildpark te verwijderen. "De redenen die de overheid ons gaf voor de verwijdering, zijn niet geloofwaardig", stelt Nelly Maes. "Ray Molomo, de speaker van het parlement, stelde dat hij niet wil dat zijn landgenoten nog langer naakt achter dieren rennen en gefotografeerd worden in seksueel compromitterende houdingen. Nochtans hadden alle bosjesmannen die wij te zien kregen, kleren aan." Duidelijk is dat de regering niet bijster veel respect heeft voor de levenswijze en cultuur van de Basarwa. Maes: "De speaker vergeleek het optreden van de Botswaanse overheid met dat van een dokter die een zieke medicijnen toedient tegen zijn zin. Op een bepaald moment vergeleek hij de situatie zelfs met het beschermen van krankzinnigen tegen zichzelf."

Maes bezocht een van de nieuwe nederzettingen waar de Basarwa werden gevestigd na hun verwijdering. "Die nederzetting maakt een bijzonder trieste indruk. De mannen hangen er dronken rond. Niemand heeft er werk. Wat wil je? New Xade ligt 90 km voorbij het laatste stadje maar wel 70 km buiten de Kalahari. Soms is er ook geweld. Begrijpelijk, deze mensen leven normaal in zeer kleine groepen terwijl het kamp 1.400 mensen herbergt. Ondanks de ruime financiële compensaties heerst er algemene ontevredenheid. Een oude vrouw vroeg zich af waarom zij zich niet mogen ontwikkelen in hun eigen land. Dat is ook voor mij de cruciale vraag."

Maes stelt voor dat het wildpark wordt ontwikkeld met de bosjesmannen erin. "Ze doen het toerisme geen kwaad, integendeel. Kijk naar de Masai in de Tanzaniaanse wildparken. Hun levenswijze verandert ongetwijfeld ook door het toerisme, maar dat gebeurt op een heel geleidelijke manier."

Ngo's zoals Survival International geloven dat diamanten de reden zijn waarom de regering de Basarwa verplaatst. Veertig procent van de oppervlakte van Botswana is in concessie gegeven en de hele centrale Kalahari valt onder die concessies. Recentelijk werden er ook vondsten gedaan. Maes: "De lokale ngo's betwijfelen echter of diamanten wel de verklaring zijn voor de haast van de regering. Ten eerste kan het geen kwaad dat er dorpen in de omgeving van zo'n mijn liggen. Ten tweede leveren de bestaande diamantexploitaties zoveel op dat nieuwe exploitaties nog een tijd op zich zullen laten wachten. Wat dan wel de reden is voor het drastische regeringsoptreden, blijft onduidelijk. Mogelijk wil de regering vermijden dat de bosjesmannen ooit rechten laten gelden op hun grondgebied, en zo toch op een of andere manier de diamantexploitatie belemmeren."Mogelijk komt er op die manier dan toch een smet op het diamantblazoen van Botswana. Het land, dat slechts anderhalf miljoen inwoners telt, heeft nochtans een goede reputatie op dit vlak. Van bloed-of conflictdiamanten was nooit sprake. Maes: "In Botswana wordt de opbrengst van de diamanten, goed voor 80 procent van het overheidsbudget, echt gebruikt voor ontwikkeling. Onderwijs en gezondheidszorg zijn er gratis. Er is een schitterende aids-kliniek en de infrastructuur is er erg goed. Met de Basarwa begaat de regering echter een misstap: als er niet dringend iets gebeurt, zal hun cultuur voorgoed verdwenen zijn."